Burza w górach - jak się zachować na szlaku

Większość burzowych wypadków w Tatrach zdarza się latem, w godzinach popołudniowych, na szczytach i graniach. Opisujemy, jak planować dzień, kiedy zawrócić i co robić, gdy burza zastanie Cię na szlaku.

Burza w górach rozwija się szybciej i uderza bliżej niż w mieście. Chmura, która o jedenastej wyglądała jak niewinny kłąb nad Czerwonymi Wierchami, o pierwszej może już grzmieć nad Giewontem. Na grani nie ma dachu ani samochodu, a zejście do lasu zajmuje często godzinę lub dłużej. Dlatego najważniejsza część ochrony przed burzą odbywa się przed wyjściem i w pierwszych godzinach marszu, a nie w chwili, gdy pierwszy piorun uderza w szczyt.

Tatrzański Park Narodowy i TOPR w swojej wspólnej broszurze o burzach podkreślają, że ryzyko porażenia jest stosunkowo niewielkie, ale realne. Największe jest w miejscach wyraźnie wystających ponad otoczenie, czyli na szczytach i graniach. Większość wypadków burzowych w Tatrach zdarza się w lipcu, sierpniu i czerwcu.

Najtragiczniejszym przykładem jest 22 sierpnia 2019 roku. Burza, która przeszła nad Tatrami Zachodnimi, zabiła na Giewoncie i w jego okolicy cztery osoby, w tym dwoje dzieci, a według danych Rządowego Centrum Bezpieczeństwa 157 osób zostało rannych. Wielu poszkodowanych trzymało się łańcuchów lub stało na mokrej skale w rejonie szczytu. Akcja ratunkowa była największą w historii polskich Tatr.

W tym poradniku przechodzimy przez cały dzień: od sprawdzenia prognozy, przez obserwację nieba na szlaku, po zachowanie w czasie burzy i pierwszą pomoc. Ogólne zasady bezpieczeństwa opisujemy w tekście bezpieczeństwo w górach, a czytanie prognoz w poradniku pogoda w Tatrach. Tutaj skupiamy się na praktyce.

Kiedy w Tatrach są burze

Burze w Tatrach są zjawiskiem głównie letnim. Najczęściej powstają w upalne, parne dni, gdy nagrzane powietrze z dolin wznosi się po zboczach i tworzy chmury kłębiaste. Rano niebo bywa czyste, około południa pojawiają się pierwsze wypiętrzające się chmury, a burze wybuchają zwykle w godzinach wczesnopopołudniowych. Taki przebieg nazywa się burzami termicznymi lub wewnątrzmasowymi.

Drugi typ to burze frontalne, związane z przechodzeniem frontu atmosferycznego. Mogą wystąpić o każdej porze dnia, także rano i w nocy, i zwykle są zapowiadane w prognozach z wyprzedzeniem.

Z tego wynika podstawowa zasada planowania letnich tras: wyjść wcześnie, a szczyty i granie mieć za sobą przed południem. Nie jest to jednak gwarancja. W dni z wysokim ryzykiem burz pierwsze komórki mogą rozwinąć się już przed południem.

Przed wyjściem - ocena ryzyka

Prognoza

Wieczorem przed wyjściem i rano przed startem sprawdź prognozę dla Tatr w kilku źródłach. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej publikuje ostrzeżenia meteorologiczne, w tym ostrzeżenia przed burzami, a w serwisie meteo.imgw.pl dostępne są radar i mapa wyładowań. TOPR udostępnia dane ze stacji pogodowych i kamery na stronie pogoda.topr.pl.

Szukaj informacji nie tylko o tym, czy burze wystąpią, ale też o której godzinie. Prognoza „możliwe burze po południu" przy trasie na Giewont wymaga wyjścia o świcie. Prognoza „burze od rana" oznacza, że trasę w wysokie partie trzeba zamienić na dolinną.

Wybór trasy

W dni z ryzykiem burz wybieraj trasy, z których łatwo zejść do lasu. Granie takie jak Czerwone Wierchy, Orla Perć czy droga ze Świnicy na Zawrat mają niewiele miejsc, z których da się szybko uciec w dół. Szczyty z łańcuchami i metalowymi klamrami, jak Giewont, Rysy czy Świnica, są szczególnie niebezpieczne w czasie burzy.

Dobrą alternatywą są trasy dolinne i reglowe. Propozycje znajdziesz w zestawieniu łatwych szlaków w Tatrach.

Godzina odwrotu

Ustal przed wyjściem godzinę, o której zawracasz niezależnie od tego, jak blisko jest szczyt. Przy trasie na Giewont z Kuźnic może to być na przykład 11:00 na Kondrackiej Przełęczy. Decyzja podjęta na spokojnie w pensjonacie jest łatwiejsza niż ta podjęta na szlaku, gdy szczyt „jest już tuż-tuż".

Na szlaku - jak rozpoznać zbliżającą się burzę

Obserwuj niebo

Chmury kłębiaste (cumulusy), które szybko rosną w górę i ciemnieją u podstawy, to pierwszy sygnał. Gdy ich wierzchołki zaczynają się rozpłaszczać w kształt kowadła, burza jest blisko. Nagła zmiana kierunku wiatru, spadek temperatury i silne porywy często poprzedzają burzę o kilka lub kilkanaście minut.

W górach widoczność jest ograniczona. Burza może rozwijać się po drugiej stronie grani, niewidoczna aż do chwili, gdy chmura przejdzie nad szczyt. Dlatego regularnie oglądaj się za siebie i spoglądaj w stronę sąsiednich dolin.

Słuchaj grzmotów

Amerykańska służba meteorologiczna (National Weather Service) ujmuje to krótko: jeśli słyszysz grzmot, prawdopodobnie jesteś w zasięgu wyładowań. TPN przypomina, że piorun może uderzyć kilka kilometrów od krawędzi chmury burzowej, także przy niebieskim niebie nad głową.

Odległość burzy można w przybliżeniu oszacować: policz sekundy od błysku do grzmotu i podziel przez trzy. Wynik to przybliżona odległość w kilometrach. Jeśli różnica spada, burza się zbliża. W górach traktuj to jako informację pomocniczą, a nie powód do czekania. Pierwszy słyszalny grzmot to sygnał do natychmiastowego zejścia.

Inne sygnały

Szum lub brzęczenie metalowych przedmiotów, jeżenie się włosów, mrowienie skóry lub trzaski wokół skał oznaczają silne pole elektryczne. W takiej sytuacji wyładowanie może nastąpić w każdej chwili.

Co robić, gdy burza zbliża się do szlaku

Schodź natychmiast

Zalecenie TPN jest jednoznaczne: po zauważeniu oznak burzy trzeba jak najszybciej najbliższym szlakiem zejść z grani lub ze szczytu w dolinę. Nie czekaj, aż burza „przejdzie bokiem", nie idź na szczyt, bo „to tylko 15 minut". Każda minuta na grani zwiększa ryzyko.

Schodź szybko, ale nie biegnij po mokrej skale i piargu. Poślizgnięcie i upadek na stromym terenie mogą skończyć się gorzej niż sama burza.

Unikaj niebezpiecznych miejsc

W czasie burzy odsuń się od:

szczytów, grani, przełęczy i wystających skał,
łańcuchów, klamer, barierek, krzyży i innych metalowych elementów,
samotnych drzew i pojedynczych słupów,
mokrych żlebów i rynien, którymi spływa woda,
płytkich jaskiń, skalnych okapów i wnęk, gdzie prąd może przeskoczyć przez szczelinę.

Nie opieraj się o skałę. Prąd z uderzenia pioruna rozchodzi się po powierzchni mokrych skał i gruntu, a osoba dotykająca skały staje się częścią jego drogi.

Złóż kijki i odłóż metal

Metalowe kijki trekkingowe złóż i przypnij do plecaka. Nie trzymaj ich nad głową. O używaniu kijków w różnych warunkach piszemy w poradniku kijki trekkingowe.

Szukaj schronienia

Najbezpieczniejsze są budynki: schroniska, zamknięte pomieszczenia stacji kolejki, a w dolinie także samochód z metalowym dachem. Otwarte wiaty, szałasy i drewniane budki na halach dają ochronę przed deszczem, ale nie przed piorunem. Listę schronisk, do których da się zejść z popularnych szlaków, znajdziesz w tekście schroniska w Tatrach.

W lesie bezpieczniej jest wśród niższych, równomiernych drzew niż pod pojedynczym wysokim drzewem na skraju polany.

Gdy burza zastanie Cię w odsłoniętym terenie

Jeśli nie ma możliwości zejścia, a wyładowania są blisko, TPN zaleca przyjąć pozycję zmniejszającą ryzyko:

Odejdź od szczytu, grani i metalu, jeśli jeszcze możesz to zrobić.
Usiądź lub kucnij na plecaku albo karimacie, żeby odizolować się od podłoża.
Złącz stopy - to zmniejsza ryzyko porażenia prądem płynącym po ziemi, czyli tzw. napięciem krokowym.
Zwiń się w kłębek, pochyl głowę, obejmij kolana rękami, zasłoń uszy.
Nie kładź się na ziemi - im większa powierzchnia kontaktu z podłożem, tym większe ryzyko.

Grupa powinna rozproszyć się na odległość kilkunastu metrów między osobami, tak żeby wciąż się widzieć. Jedno uderzenie nie porazi wtedy wszystkich naraz, a pozostali będą mogli udzielić pomocy.

Pozycja kuczna nie daje pełnej ochrony. W terenie otwartym podczas burzy nie ma bezpiecznego miejsca. To ostateczność na czas, gdy zejście jest niemożliwe, a nie zamiennik ucieczki w dolinę.

Po burzy

Nie wracaj na grań od razu po ostatnim grzmocie. National Weather Service zaleca pozostanie w bezpiecznym miejscu co najmniej 30 minut od ostatniego słyszalnego grzmotu. W górach kolejna komórka burzowa często nadchodzi niedługo po pierwszej. Mokra skała i łańcuchy po burzy są też bardzo śliskie.

Burza w czasie wycieczki z dziećmi

Rodzina z dziećmi schodzi wolniej, a dzieci boją się grzmotów i potrafią się zatrzymać lub rozpłakać w najmniej odpowiednim miejscu. Dlatego przy dzieciach margines czasowy musi być większy: wcześniejsze wyjście, krótsza trasa i niższa godzina odwrotu. W dni z prognozowanymi burzami rodzinną wycieczkę lepiej zaplanować w dolinie, ze schroniskiem w zasięgu godziny marszu. Jeśli burza zastanie rodzinę w terenie, dorośli rozpraszają się razem z dziećmi tak, żeby każde dziecko było przy jednym opiekunie, a nie wszyscy w jednym miejscu. Przed wyjazdem warto spokojnie wytłumaczyć dziecku, jak wygląda pozycja na plecaku, żeby w stresie nie trzeba było tego dopiero pokazywać.

Pierwsza pomoc po porażeniu piorunem

Osoba porażona piorunem nie przewodzi prądu. Można ją bezpiecznie dotknąć i od razu udzielić pomocy. Najpierw jednak oceń, czy sam nie jesteś w zagrożeniu: jeśli burza trwa, przenieś poszkodowanego w bezpieczniejsze miejsce, o ile da się to zrobić bez narażania życia.

Wezwij pomoc. Zadzwoń na numer TOPR 985 lub 601 100 300, przy słabym zasięgu na 112. Aplikacja Ratunek pozwala przekazać ratownikom dokładne położenie telefonu, ale trzeba ją zainstalować i skonfigurować przed wyjściem.
Sprawdź oddech. Porażenie piorunem często powoduje zatrzymanie krążenia. Jeśli poszkodowany nie oddycha prawidłowo, natychmiast rozpocznij resuscytację krążeniowo-oddechową.
Gdy jest wielu poszkodowanych, pomoc zaczyna się od osób, które nie oddychają. Osoby przytomne, nawet z oparzeniami, zwykle mogą chwilę poczekać.
Chroń przed wychłodzeniem. Poszkodowani, szczególnie w mokrym ubraniu, szybko tracą ciepło. Okryj ich folią NRC i ubraniami.
Zapisz obserwacje. Godzina zdarzenia, liczba poszkodowanych, ich stan. Te informacje pomogą ratownikom.

Porażenie piorunem może dać objawy dopiero po czasie: zaburzenia rytmu serca, osłabienie słuchu i wzroku, oparzenia. Każda osoba porażona powinna trafić pod opiekę medyczną, nawet jeśli czuje się dobrze. Warto też pamiętać o ubezpieczeniu, szczególnie po słowackiej stronie, gdzie akcja ratunkowa jest płatna. Szczegóły w tekście ubezpieczenie w Tatrach.

Najczęstsze błędy

„Zdążymy przed burzą." Szczyt na wyciągnięcie ręki to najsilniejsza pokusa. Wiele wypadków burzowych zdarza się właśnie wtedy, gdy grupa uznaje, że jeszcze zdąży wejść i zejść.

Chowanie się pod krzyżem lub przy łańcuchach. Metalowy krzyż na Giewoncie i łańcuchy na kopule szczytowej to miejsca szczególnie narażone na uderzenia.

Zbijanie się w grupę. Instynkt każe trzymać się razem, ale kilka osób stojących obok siebie może zostać porażonych jednym wyładowaniem.

Ukrywanie się pod skalnym okapem. Płytka wnęka wydaje się schronieniem, ale prąd może przeskoczyć przez szczelinę i przejść przez ciało.

Ignorowanie pierwszego grzmotu. Słyszalny grzmot oznacza, że burza jest w zasięgu. Czekanie na drugi i trzeci tylko skraca czas na zejście.

Podsumowanie

Burze w Tatrach zdarzają się głównie latem, najczęściej wczesnym popołudniem. Najgroźniejsze miejsca to szczyty, granie, łańcuchy i metalowe elementy. Najskuteczniejszą ochroną jest planowanie: sprawdzenie prognozy i ostrzeżeń IMGW, wczesne wyjście, wybór trasy z możliwością szybkiego zejścia i ustalona godzina odwrotu.

Na szlaku obserwuj rosnące chmury i słuchaj grzmotów. Po pierwszym grzmocie schodź natychmiast z grani w dolinę, omijając metal, samotne drzewa i mokre żleby. Jeśli nie da się zejść, kucnij na plecaku ze złączonymi stopami, a grupa niech się rozproszy. Osobie porażonej udziel pomocy od razu, bo nie przewodzi prądu, i wezwij TOPR.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

O której godzinie w Tatrach są burze?

Burze termiczne rozwijają się najczęściej wczesnym popołudniem, po nagrzaniu się powietrza. W dni z wysokim ryzykiem mogą pojawić się już przed południem. Burze frontalne mogą wystąpić o każdej porze.

Czy można przeczekać burzę na szczycie?

Nie. Szczyty i granie są najbardziej narażone na uderzenia pioruna. TPN zaleca jak najszybsze zejście najbliższym szlakiem w dolinę.

Jak daleko od burzy może uderzyć piorun?

TPN przypomina, że piorun może uderzyć kilka kilometrów od krawędzi chmury burzowej. Jeśli słyszysz grzmot, jesteś w zasięgu wyładowań.

Czy w namiocie lub wiacie jest bezpiecznie?

Nie. Namioty, otwarte wiaty i szałasy chronią przed deszczem, ale nie przed piorunem. Bezpieczne są zamknięte budynki, takie jak schroniska, oraz samochody z metalowym dachem.

Czy można dotknąć osoby porażonej piorunem?

Tak. Osoba porażona piorunem nie przewodzi prądu. Trzeba natychmiast sprawdzić oddech, w razie potrzeby rozpocząć resuscytację i wezwać TOPR.

Co zrobić z kijkami trekkingowymi w czasie burzy?

Złóż je i przypnij do plecaka. Nie trzymaj ich w rękach ani nad głową na odsłoniętym terenie.

Czy burza jest groźna także w dolinie?

Ryzyko jest mniejsze niż na grani, ale nie zerowe. Unikaj samotnych drzew na polanach, brzegów potoków i otwartych łąk. W lesie trzymaj się niższych, równomiernych drzew.