Skansen Zubrzyca, czyli Muzeum - Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, to muzeum na wolnym powietrzu poświęcone drewnianej architekturze i kulturze polskiej Orawy. Na około 12 hektarach stoi ponad 60 obiektów: chałupy, zagrody, kościół, szkoła, kuźnia, olejarnia, folusz i siedemnastowieczny dwór sołtysów. Z Zakopanego dojeżdża się tu w mniej więcej godzinę.

Skansen różni się od zakopiańskich muzeów tym, że pokazuje sąsiedni region. Orawa leży na zachód od Podhala, pod Babią Górą, i ma własną gwarę, strój i sposób budowania. Kto zna już styl zakopiański i chałupy Podhala, zobaczy tu inną tradycję góralską: domy z wyżkami, dachy kryte słomianymi kicokami i dwór rodziny, która przez kilkaset lat sprawowała we wsi urząd sołtysa.

To dobre miejsce na wyjazd z dziećmi i z seniorami. Ścieżki są szerokie i trawiaste, a zwiedzanie odbywa się we własnym tempie. Trzeba jednak wiedzieć o jednym ograniczeniu: przy zwiedzaniu indywidualnym wnętrza ogląda się przez okna, z sieni albo przez drewniane kraty. Pełne wejście do izb jest możliwe z przewodnikiem.

Poniżej opisujemy dojazd, godziny i ceny, najważniejsze obiekty, sposoby zwiedzania, wydarzenia w ciągu roku i pomysły na połączenie skansenu z innymi miejscami na Orawie.

Orawa i historia skansenu

Orawa to kraina historyczna w dorzeczu rzeki Orawy. Większa część leży dziś na Słowacji, a do Polski należy jej północno-wschodni fragment z 14 miejscowościami, między innymi Jabłonką, Lipnicą Wielką i Zubrzycą Górną. Nad całym regionem góruje Babia Góra (1725 m n.p.m.). Polska Orawa należy do zlewiska Morza Czarnego, a jej wody spływają do Jeziora Orawskiego.

Skansen powstał wokół dworu rodziny Moniaków, sołtysów Zubrzycy. Moniakowie pełnili tę funkcję od lokacji wsi do połowy XIX wieku, a w 1674 roku otrzymali tytuł szlachecki. W 1937 roku ich potomkowie, Joanna Wilczkowa i jej brat Aleksander Lattyak, przekazali dwór Skarbowi Państwa z myślą o muzeum kultury Orawy. Wojna przerwała prace, a po niej dwór przez pewien czas niszczał i służył nawet jako owczarnia.

Remont przeprowadzono w latach 1953-1954, a muzeum otwarto 11 września 1955 roku. Był to pierwszy skansen utworzony w powojennej Polsce. W kolejnych dekadach przenoszono tu zagrody z okolicznych wsi, a od lat 90. rozbudowywano nową część, która odtwarza układ orawskiej wsi.

Godziny otwarcia i ceny biletów

Godziny

Okres Godziny
maj - wrzesień 9.00-17.00
październik - kwiecień 9.00-15.00

Godziny dotyczą otwarcia terenu. Ostatnie wejście jest możliwe na półtorej godziny przed zamknięciem, czyli latem o 15.30, a jesienią i zimą o 13.30.

Muzeum jest zamknięte 12 dni w roku: 1 i 6 stycznia, w Wielkanoc i Poniedziałek Wielkanocny, 3 maja, w Boże Ciało, 15 sierpnia, 1 i 11 listopada oraz 24, 25 i 26 grudnia.

Ceny

Bilet Cena
normalny 25 zł
ulgowy (ulgi ustawowe) 15 zł
Karta Dużej Rodziny - normalny 22 zł
Karta Dużej Rodziny - ulgowy 13 zł
wystawy czasowe 5 zł
przewodnik dla grupy 10-30 osób (około 2 h) 120 zł od grupy

Poniedziałek jest dniem bezpłatnym. Można wtedy samodzielnie spacerować po terenie skansenu, ale bez przewodnika i bez wchodzenia do wnętrz. Nawet w poniedziałek trzeba zgłosić wejście w kasie.

W kasie można płacić kartą lub gotówką. Ceny pochodzą z oficjalnego cennika muzeum i mogą się zmienić, dlatego przed wyjazdem warto zajrzeć na stronę orawa.eu.

Jak zwiedzać

Samodzielnie

Przy zwiedzaniu indywidualnym opis obiektów zapewnia bezpłatna aplikacja mobilna albo folder do kupienia w kasie. Orientacyjny plan terenu jest też na stronie muzeum. Wnętrza chałup i dworu ogląda się przez okna, z progu sieni lub zza drewnianych krat. Na spokojny spacer po całym terenie trzeba zarezerwować 1,5-2 godziny.

Z przewodnikiem

Wejście do wnętrz, w tym do izb dworu i kościoła, jest częścią zwiedzania z przewodnikiem. Kosztuje ono 120 zł od grupy liczącej od 10 do 30 osób i trwa około 2 godzin. Rezerwację trzeba złożyć z wyprzedzeniem. Zasady zwiedzania mówią o minimum 3 dniach, a cennik prosi o zgłoszenie nawet tydzień wcześniej. Bezpieczniej przyjąć dłuższy termin.

Dla rodziny lub pary oznacza to, że przewodnik opłaca się dopiero przy wspólnym wyjeździe kilku rodzin albo przy wycieczce szkolnej.

Dodatkowe możliwości

Muzeum wypożycza męski lub damski strój orawski (70 zł), udostępnia plac ogniskowy (100 zł, z drewnem i szpikulcami) i prowadzi zajęcia edukacyjne z osobnym cennikiem. Fotografowanie na własny użytek jest bezpłatne. Za filmowanie pobierana jest opłata 50 zł, a sesje komercyjne i loty dronem wymagają zgody dyrekcji.

Co zobaczyć w skansenie

Skansen składa się z dwóch części. Starsza, wokół dworu, ma charakter parkowy. Nowsza odtwarza typową orawską wieś łańcuchówkę rozproszoną, z zagrodami rozrzuconymi wśród pól.

Dwór Moniaków

Serce skansenu i jego najcenniejszy zabytek. Dwór stoi na swoim pierwotnym miejscu razem ze stajniami, owczarnią, chlewem i piwnicą. Najstarsza część pochodzi z XVII wieku, młodsza z XVIII. W jednym skrzydle odtworzono wnętrza salonu, alkierza i kancelarii dworskiej, w drugim chłopską izbę orawską.

Kościół Matki Bożej Śnieżnej

Drewniany kościół z Tokarni, zbudowany w pierwszej połowie XVII wieku, przeniesiony do skansenu w ostatnich latach rozbudowy. Wewnątrz są późnobarokowe ołtarze i chór z płaskorzeźbami ludowego twórcy Józefa Wrony. W Wielką Sobotę odbywa się tu święcenie pokarmów połączone z konkursem na tradycyjny orawski koszyczek.

Chałupy i zagrody

Przy wejściu stoi Czarna Karczma z Podwilka z XVIII wieku, w której dziś mieści się kasa. Dalej warto zwrócić uwagę na:

  • chałupę Alojzego Dziubka z Jabłonki z wyżką, czyli spichlerzem na piętrze, i ekspozycją orawskiej izby weselnej,
  • chałupę Paś-Filipka z Jabłonki, typowy dom zamożnego gospodarza, z ekspozycją o tkactwie,
  • chałupę Kotta z Zubrzycy Górnej z 1869 roku, z wyposażeniem średniozamożnej rodziny,
  • zagrodę Małysów z Chyżnego, krytą słomianymi kicokami,
  • szkołę z Lipnicy Wielkiej z izbą lekcyjną, kancelarią i izbą mieszkalną.

Wiejski przemysł

To najciekawsza część dla starszych dzieci i nastolatków. W skansenie są olejarnia ze stępami i prasą klinową, folusz z Łopusznej do spilśniania sukna, kuźnia Jabłońskich, kopia farbiarni z Orawki i magiel napędzany kieratem. Obok stoją bacówki z ekspozycją o pasterstwie i pasieka z ulami kłodowymi.

Wydarzenia w ciągu roku

Muzeum organizuje cykliczne wydarzenia związane z dawnym kalendarzem wsi. Zimą odbywa się Wieczór Kolęd z kapelą orawską i Skubraki, nawiązujące do wspólnego skubania pierza. W Wielką Sobotę jest konkurs koszyczków wielkanocnych. Na przełomie kwietnia i maja muzeum przypomina zwyczaj stawiania moja, czyli ozdobionego drzewka stawianego przez kawalera pod domem wybranej panny.

W sezonie wiosenno-letnim organizowane są weekendy z pokazami, gdy przy zagrodach można spróbować dawnych prac gospodarskich i zobaczyć działające warsztaty. W listopadzie odbywają się Orawskie Zaduszki, wieczór wspomnień o zasłużonych mieszkańcach regionu. Terminy trzeba sprawdzać na bieżąco w aktualnościach muzeum.

Jeśli interesuje cię tradycyjny ubiór górali, porównanie orawskiego stroju z podhalańskim warto zestawić z naszym tekstem o stroju góralskim.

Orawa a Podhale

Dla osób, które przyjeżdżają z Zakopanego, skansen jest dobrą lekcją porównawczą. Orawa i Podhale sąsiadują ze sobą, ale przez stulecia miały różną historię. Polska Orawa przez długi czas należała do Królestwa Węgier, co wpłynęło na budownictwo, stroje, obrzędy i słownictwo. Na miejscu łatwo to zauważyć: inne proporcje chałup, wyżki nad izbami, dachy kryte słomą, a w dworze Moniaków elementy stylu szlacheckiego, których na Podhalu praktycznie nie ma.

Gwara orawska różni się od podhalańskiej, choć górale z obu regionów rozumieją się bez problemu. Jeśli interesują cię te różnice, zajrzyj do naszego tekstu o gwarze góralskiej.

Skansen pokazuje też, jak ciężko żyło się na wsi pod Babią Górą. Krótki sezon wegetacyjny, słabe gleby i surowy klimat zmuszały mieszkańców do łączenia rolnictwa z pasterstwem, tkactwem i pracą w wiejskich warsztatach. Dlatego tak dużo miejsca zajmują tu olejarnia, folusz, farbiarnia i kuźnia.

Dojazd z Zakopanego

Z Zakopanego jedzie się przez Chochołów lub Nowy Targ do Czarnego Dunajca i Jabłonki, a stamtąd drogą wojewódzką nr 957 do Zubrzycy Górnej. To około 55 km i mniej więcej godzina jazdy, dłużej w sezonowe weekendy. Skansen leży przy głównej drodze przez wieś.

Ta sama droga 957 prowadzi dalej na Przełęcz Krowiarki, jeden z punktów startowych na Babią Górę. Jeśli planujesz wejście na szczyt, szczegóły znajdziesz w tekście Babia Góra - szlaki i dojazd od strony Podhala.

Dojazd komunikacją publiczną jest możliwy z przesiadkami przez Nowy Targ i Jabłonkę, ale połączenia są rzadkie. Rozkład trzeba sprawdzić dzień wcześniej w wyszukiwarce połączeń.

Plan dnia na Orawie

Wariant rodzinny

  • 9.00 - wyjazd z Zakopanego,
  • 10.00-12.00 - skansen, spacer po obu częściach i plac zabaw,
  • 12.00-13.00 - obiad w Jabłonce lub okolicy,
  • 13.30-16.00 - Jezioro Orawskie albo spokojne popołudnie w termach w drodze powrotnej.

Wariant z Zamkiem Orawskim

Skansen dobrze łączy się ze słowacką częścią Orawy. Rano jedziesz przez Chochołów do Zamku Orawskiego w Oravskim Podzámku, a wracasz przez Trstenę i przejście w Chyżnem, zatrzymując się w Zubrzycy. Ze względu na godzinę ostatniego wejścia do skansenu trzeba pilnować czasu. Latem wystarczy dotrzeć do 15.30, poza sezonem do 13.30. Szczegóły zwiedzania zamku opisujemy w tekście o Zamku Orawskim.

Wariant z Babią Górą

Dla osób z dobrą kondycją: rano wejście na Babią Górę z Przełęczy Krowiarki, a po zejściu krótka wizyta w skansenie. To długi dzień i wymaga wczesnego startu. Przy ostatnim wejściu o 15.30 skansen jest raczej odpoczynkiem po szlaku niż pełnym zwiedzaniem.

Dla kogo, a dla kogo nie

Skansen sprawdzi się dla rodzin z dziećmi w każdym wieku, dla seniorów i dla osób zainteresowanych historią, architekturą i kulturą ludową. Teren jest płaski lub łagodnie pofalowany, więc spacer nie męczy. Ścieżki są trawiaste i żwirowe, co przy wózku dziecięcym bywa uciążliwe po deszczu, ale zwykle da się je pokonać.

Jeśli zależy ci głównie na wnętrzach, a jesteś w małej grupie, zwiedzanie indywidualne może rozczarować, bo izby ogląda się zza krat lub przez okno. Wtedy warto dołączyć do większej grupy z przewodnikiem albo przyjechać na weekend z pokazami. Osobom, które szukają atrakcji na deszczowy dzień, skansen sprawdzi się tylko częściowo, bo większość czasu spędza się na zewnątrz.

Porównanie z muzeami, które można odwiedzić w samym Zakopanem, znajdziesz w tekście muzea w Zakopanem. Dla rodzin szukających dalszych pomysłów przydatny będzie przewodnik Zakopane z dziećmi.

Praktyczne wskazówki

Załóż wygodne buty, bo po deszczu trawa jest mokra. Latem przyda się nakrycie głowy, bo nowa część skansenu leży na otwartej przestrzeni. Przed wyjazdem zainstaluj aplikację muzeum, żeby nie tracić czasu na pobieranie przy słabym zasięgu.

Najspokojniej jest w dni powszednie rano. Poniedziałek jest bezpłatny, ale bez wstępu do wnętrz, więc rodziny, które chcą zobaczyć jak najwięcej, powinny wybrać inny dzień. Na terenie działa plac zabaw, co pomaga, gdy dzieci potrzebują przerwy od chodzenia.

Podsumowanie

Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej to ponad 60 obiektów na około 12 hektarach, z siedemnastowiecznym dworem Moniaków, kościołem z Tokarni i działającymi niegdyś zakładami wiejskiego przemysłu. Bilet normalny kosztuje 25 zł, ulgowy 15 zł, a w poniedziałki spacer po terenie jest bezpłatny, bez wstępu do wnętrz. Od maja do września skansen jest otwarty w godzinach 9.00-17.00, od października do kwietnia 9.00-15.00, a ostatnie wejście przypada półtorej godziny przed zamknięciem.

Z Zakopanego dojeżdża się tu w około godzinę. Wizyta w skansenie dobrze łączy się z Zamkiem Orawskim, Babią Górą albo Jeziorem Orawskim.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Ile kosztuje bilet do skansenu w Zubrzycy Górnej?

Bilet normalny kosztuje 25 zł, ulgowy 15 zł. Posiadacze Karty Dużej Rodziny płacą 22 zł i 13 zł. W poniedziałki wstęp na teren jest bezpłatny, ale bez wejścia do wnętrz.

W jakich godzinach otwarty jest skansen w Zubrzycy?

Od maja do września w godzinach 9.00-17.00, od października do kwietnia 9.00-15.00. Ostatnie wejście jest możliwe półtorej godziny przed zamknięciem.

Ile czasu potrzeba na zwiedzanie skansenu?

Na samodzielny spacer po całym terenie 1,5-2 godziny. Zwiedzanie z przewodnikiem trwa około 2 godzin.

Czy w skansenie można wejść do wnętrz chałup?

Przy zwiedzaniu indywidualnym wnętrza ogląda się przez okna, z sieni lub przez drewniane kraty. Wejście do izb jest częścią zwiedzania z przewodnikiem, zamawianego dla grup od 10 do 30 osób.

Jak dojechać do skansenu w Zubrzycy z Zakopanego?

Samochodem przez Chochołów lub Nowy Targ, Czarny Dunajec i Jabłonkę, dalej drogą nr 957. To około 55 km i mniej więcej godzina jazdy.

Czy skansen jest otwarty w święta?

Muzeum jest zamknięte 12 dni w roku, między innymi w Nowy Rok, Wielkanoc, Boże Ciało, 15 sierpnia, 1 i 11 listopada oraz od 24 do 26 grudnia.

Źródła