Willa Koliba przy ulicy Kościeliskiej i willa Atma przy ulicy Kasprusie to dwa drewniane domy, które najlepiej pokazują, jak Zakopane z przełomu XIX i XX wieku przyciągało ludzi sztuki. Pierwszy powstał jako manifest nowego stylu w architekturze. Drugi był zwykłym pensjonatem, dopóki nie zamieszkał w nim Karol Szymanowski.
Oba budynki są dziś muzeami, ale prowadzą je różne instytucje. Kolibą opiekuje się Muzeum Tatrzańskie, Atmą Muzeum Narodowe w Krakowie. Z tego wynikają różne dni zamknięcia, różne cenniki i różne dni bezpłatnego wstępu. Kto nie sprawdzi tego wcześniej, łatwo trafi na zamknięte drzwi.
Ten tekst skupia się na samych willach: skąd się wzięły, co zobaczyć w środku, ile czasu zarezerwować i jak ułożyć jeden dzień, żeby zobaczyć obie. Szerszą trasę po architekturze Witkiewicza opisuje przewodnik Styl zakopiański i architektura - trasa spacerowa, a przegląd wszystkich placówek z cenami zawiera tekst Muzea w Zakopanem - przewodnik i ceny biletów.
Zestaw Koliba plus Atma dobrze sprawdza się zimą i w deszczowe dni. Obie wille są niewielkie, więc zwiedzanie nie męczy, a przejście między nimi prowadzi przez centrum, gdzie łatwo o przerwę na obiad.
Dlaczego właśnie te dwie wille
Koliba i Atma powstały mniej więcej w tym samym czasie, na początku lat 90. XIX wieku, ale z zupełnie innych powodów. Kolibę zamówił zamożny ziemianin, który chciał mieć dom zaprojektowany według nowej idei. Atmę postawił góral jako dom do wynajmowania letnikom. Pierwsza pokazuje zamysł artysty, druga codzienną zabudowę uzdrowiska, w której ten zamysł się odbijał.
Łączy je jeszcze jedno: w obu przypadkach budynek ma znaczenie dzięki ludziom. W Kolibie liczy się Stanisław Witkiewicz jako autor projektu. W Atmie liczy się mieszkaniec, kompozytor, który w Zakopanem szukał własnego języka muzycznego i znalazł go w muzyce górali.
Dla zwiedzającego oznacza to dwa różne rodzaje wizyty. W Kolibie patrzy się przede wszystkim na formę: meble, piece, detale snycerskie, układ pomieszczeń. W Atmie ważniejsza jest biografia, dźwięk i atmosfera domu, w którym się pracowało.
Willa Koliba - pierwszy dom w stylu zakopiańskim
Historia domu
Kolibę zamówił Zygmunt Gnatowski, właściciel ziemski z terenów dzisiejszej Ukrainy i miłośnik kultury Tatr. Projekt przygotował Stanisław Witkiewicz, a dom wznieśli miejscowi cieśle w latach 1892-1893. Nazwa pochodzi od „koleby", czyli prostego szałasu pasterskiego. Witkiewicz zaprojektował nie tylko bryłę, ale też meble, piece kaflowe, gzymsy i drobne elementy wystroju.
Ten spójny zamysł nie przetrwał długo w pierwotnej formie. W 1901 roku Gnatowski dobudował duże skrzydło zachodnie, które zmieniło kompozycję budynku. Po jego śmierci w 1906 roku willa kilka razy zmieniała właścicieli i niszczała. W 1935 roku kupiła ją wojskowa organizacja kolejowa z zamiarem urządzenia pensjonatu. Przy remontach usunięto oryginalne piece i wymieniono część podłóg na elementy w stylu art déco.
Budynek przetrwał okupację, a po wojnie mieścił dom dziecka, który działał tu do 1981 roku. Muzeum Tatrzańskie przejęło willę i w latach 1984-1987 przeprowadziło prace konserwatorskie. Muzeum Stylu Zakopiańskiego otwarto w grudniu 1993 roku. Aranżację wnętrz przygotował Władysław Hasior.
Co zobaczyć w środku
Ekspozycja zajmuje dwie kondygnacje. Pięć pomieszczeń odtwarza ich dawne funkcje, więc zwiedza się raczej dom niż galerię. Zgromadzono tu meble z epoki, kolekcję etnograficzną Gnatowskiego oraz prace Witkiewicza, Wojciecha Brzegi i Stanisława Barabasza.
Warto zwrócić uwagę na kilka rzeczy:
- motywy słoneczka, lelui i parzenicy, przeniesione z góralskiego zdobnictwa na meble i drzwi,
- zrębową konstrukcję widoczną we wnętrzach, która sama jest elementem dekoracji,
- różnicę między przedmiotami zaprojektowanymi przez Witkiewicza a późniejszymi naśladownictwami,
- stary układ domu: sień, izby mieszkalne i przestrzenie reprezentacyjne.
Na zwiedzanie wystarcza zwykle 45-60 minut. Osoby, które chcą czytać opisy i przyglądać się detalom, powinny założyć więcej.
Godziny i bilety
Według strony Muzeum Tatrzańskiego Koliba jest nieczynna we wtorki. W poniedziałki, środy, czwartki i niedziele działa w godzinach 9:00-17:00, a w piątki i soboty 11:00-19:00. Ostatnie wejście jest pół godziny przed zamknięciem.
W cenniku muzeum bilet normalny na wystawę stałą kosztuje 25 zł, a ulgowy 12 zł. W czwartki wystawy stałe oddziałów Muzeum Tatrzańskiego są bezpłatne. Ceny i godziny mogą się zmieniać, szczególnie w okresie świątecznym, dlatego przed wizytą trzeba sprawdzić aktualny cennik na stronie muzeum.
Adres: ulica Kościeliska 18. Z dolnej części Krupówek dojście zajmuje około 10 minut.
Willa Atma - dom Karola Szymanowskiego
Historia domu
Atmę zbudował po 1890 roku Józef Kasprusi-Stoch jako typowy pensjonat dla gości. Nazwa pochodzi z sanskrytu i oznacza „duszę". Dom nie jest dziełem Witkiewicza, ale widać w nim wpływ jego stylu, podobnie jak w wielu budynkach z tamtych lat.
Karol Szymanowski przyjeżdżał do Zakopanego wielokrotnie, a na początku lat 30. XX wieku zamieszkał w Atmie na stałe. To tutaj powstawała i dojrzewała muzyka, w której kompozytor sięgał do góralskiego folkloru. Najbardziej znanym efektem tej fascynacji jest balet „Harnasie", osadzony w realiach Podhala. Szymanowski przyjaźnił się z góralskimi muzykami i słuchał ich gry, co ma bezpośredni związek z tym, co dziś pokazuje muzeum. Tło tej muzyki opisuje tekst Muzyka góralska - skrzypce, złóbcoki i najważniejsze kapele.
Pomysł muzeum biograficznego zgłosił kompozytor Michał Kondracki już w 1937 roku, niedługo po śmierci Szymanowskiego. Zrealizowano go dopiero w 1976 roku, gdy willę udostępniono zwiedzającym. W latach 2011-2013 przeprowadzono modernizację, która dodała do ekspozycji instalacje multimedialne.
Co zobaczyć w środku
Muzeum pokazuje życie i twórczość kompozytora, jego związki z Tatrami i muzyką Podhala, pamiątki osobiste oraz zrekonstruowany gabinet. Część prezentacji ma formę multimedialną, z nagraniami utworów. Dla osób, które nie znają muzyki Szymanowskiego, to dobry sposób, żeby ją po raz pierwszy usłyszeć w kontekście miejsca.
Wizyta zajmuje zwykle około godziny. Muzeum Narodowe w Krakowie organizuje w Atmie także wydarzenia muzyczne. Ich kalendarz trzeba sprawdzać na stronie MNK, ponieważ zmienia się z sezonu na sezon.
Godziny i bilety
Według informacji miasta i Muzeum Narodowego w Krakowie Atma jest czynna od wtorku do niedzieli. W sezonie zimowym obowiązują godziny 10:00-17:00, latem placówka bywa otwarta dłużej. W poniedziałki jest zamknięta.
Bilet normalny kosztuje 18 zł, ulgowy 14 zł, a rodzinny 36 zł. Młodzież do 26 lat płaci 1 zł. We wtorki wstęp na wystawę stałą jest bezpłatny. Bilety można kupić na miejscu albo w systemie biletowym MNK.
Adres: ulica Kasprusie 19. Z Krupówek dojście zajmuje około 15-20 minut.
Kalendarz: w które dni zwiedzać obie wille
Najczęstszy błąd przy planowaniu to wybór wtorku. Tego dnia Atma ma darmowy wstęp, ale Koliba jest zamknięta. W poniedziałek sytuacja się odwraca: Koliba działa, Atma nie.
| Dzień | Willa Koliba | Willa Atma |
|---|---|---|
| Poniedziałek | czynna 9:00-17:00 | nieczynna |
| Wtorek | nieczynna | czynna, wstęp bezpłatny |
| Środa | czynna 9:00-17:00 | czynna |
| Czwartek | czynna 9:00-17:00, wstęp bezpłatny | czynna |
| Piątek | czynna 11:00-19:00 | czynna |
| Sobota | czynna 11:00-19:00 | czynna |
| Niedziela | czynna 9:00-17:00 | czynna |
Tabela opiera się na informacjach opublikowanych przez oba muzea. W święta, długie weekendy i w okresie między Bożym Narodzeniem a Nowym Rokiem godziny bywają zmienione.
Najtańszy wariant to czwartek: bezpłatna Koliba i płatna Atma. Rodzina z nastolatkami do 26 lat zapłaci w Atmie symboliczne kwoty, więc czwartek wychodzi wtedy prawie bezkosztowo. Trzeba jednak liczyć się z większym ruchem w dniu bezpłatnego wstępu i przyjść bliżej otwarcia.
Środa, piątek i niedziela są najwygodniejsze dla osób, które nie chcą dostosowywać się do dni bezpłatnych. W piątek i sobotę Koliba otwiera się później, o 11:00, więc warto zacząć od Atmy.
Spacer między Kolibą a Atmą
Obie wille dzieli orientacyjnie około 2 km, czyli 30-40 minut marszu przez centrum. Trasa jest miejska i nie wymaga przygotowania, ale zimą chodniki bywają śliskie, a na części ulic trzeba iść wąskim poboczem.
Wariant przez Pęksowy Brzyzek
Z Koliby wystarczy przejść kilkaset metrów ulicą Kościeliską w stronę centrum, żeby dojść do starego kościoła i cmentarza na Pęksowym Brzyzku. Tam leży między innymi Stanisław Witkiewicz, autor Koliby. Historię cmentarza i najważniejsze groby opisuje przewodnik Cmentarz na Pęksowym Brzyzku - historia i znane postacie. Postój zajmuje 20-40 minut.
Dalej droga prowadzi przez Krupówki w stronę ulicy Kasprusie. To dobry moment na obiad, zanim zacznie się druga część dnia.
Wariant z transportem
Osoby, które nie chcą chodzić, mogą skrócić część trasy taksówką. Przy tak krótkim dystansie komunikacja miejska rzadko się opłaca, bo czas oczekiwania na autobus bywa dłuższy niż sam spacer.
Plan dnia z dwiema willami
Poniższy plan zakłada środę, niedzielę albo czwartek i spokojne tempo.
- 9:30 - Willa Koliba, około godziny zwiedzania.
- 10:45 - stary kościół i cmentarz na Pęksowym Brzyzku.
- 11:30 - spacer przez Krupówki, kawa lub wcześniejszy obiad.
- 13:00 - Willa Atma, około godziny zwiedzania.
- 14:15 - powrót do centrum albo dalszy program.
W piątek i sobotę kolejność warto odwrócić: Atma na otwarcie, potem obiad, a Koliba po południu, gdy jest czynna do 19:00.
Całość zajmuje 4-5 godzin z przerwami. Taki plan dobrze pasuje do dnia, w którym pogoda w górach nie pozwala na wyjście na szlak. Więcej pomysłów na takie dni zawiera przewodnik Zakopane w deszcz.
Kto ma więcej czasu, może dołożyć trzeci dom związany z twórcą: willę Harenda, gdzie mieszkał Jan Kasprowicz. Leży jednak na obrzeżach miasta i wymaga osobnego dojazdu, co opisuje tekst Kasprowicz na Harendzie - muzeum i spacer.
Dla kogo ta wycieczka, a dla kogo nie
Zestaw Koliba plus Atma dobrze sprawdzi się u osób, które interesują się architekturą, muzyką albo historią Zakopanego jako uzdrowiska artystów. To też spokojny program dla seniorów, bo obie wille są kameralne, a trasy między nimi płaskie.
Z młodszymi dziećmi warto ograniczyć się do jednej willi. Koliba jest dla nich zwykle ciekawsza, bo meble i detale łatwiej pokazać palcem niż biografię kompozytora. Nastolatek zainteresowany muzyką może lepiej odebrać Atmę, szczególnie część z nagraniami.
Osoby z ograniczoną mobilnością powinny przed wizytą sprawdzić deklaracje dostępności obu muzeów. W drewnianych willach z przełomu wieków są progi, schody i wąskie przejścia, a piętro nie zawsze jest dostępne dla wózka.
Dla kogoś, kto szuka dużych ekspozycji i spędzania kilku godzin w jednym muzeum, lepszym wyborem będzie Gmach Główny Muzeum Tatrzańskiego przy Krupówkach. Koliba i Atma są małe i intymne, co jest ich zaletą, ale nie każdy tego szuka.
Praktyczne wskazówki
Obie wille są drewniane i mają zabytkowe podłogi. Zimą obsługa może prosić o zdjęcie mokrych butów albo założenie ochraniaczy. Plecaki i duże torby trzeba często zostawić w szatni.
Fotografowanie wnętrz bywa ograniczone, szczególnie z lampą błyskową. Zasady trzeba potwierdzić przy kasie.
Przy grupach powyżej kilku osób warto zadzwonić wcześniej. Małe sale szybko się zapełniają, a w sezonie grupy zorganizowane mogą mieć zarezerwowane godziny.
Oba muzea są czynnymi instytucjami kultury, więc w wybrane dni mogą być zamknięte z powodu wydarzeń, remontów lub przygotowania nowych wystaw. Komunikaty publikują na swoich stronach.
Podsumowanie
Willa Koliba przy Kościeliskiej 18 to pierwszy dom w stylu zakopiańskim, zaprojektowany przez Stanisława Witkiewicza dla Zygmunta Gnatowskiego w latach 1892-1893. Od 1993 roku działa w nim Muzeum Stylu Zakopiańskiego, oddział Muzeum Tatrzańskiego. Jest zamknięte we wtorki, a w czwartki wystawa stała jest bezpłatna.
Willa Atma przy Kasprusie 19 była pensjonatem, w którym na początku lat 30. XX wieku zamieszkał Karol Szymanowski. Od 1976 roku mieści jego muzeum biograficzne, prowadzone przez Muzeum Narodowe w Krakowie. Jest zamknięta w poniedziałki i bezpłatna we wtorki.
Obie wille dzieli około 2 km. Najlepsze dni na wspólne zwiedzanie to środa, czwartek i niedziela. Na obie wizyty ze spacerem i przerwą na obiad trzeba zarezerwować 4-5 godzin.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy Willa Koliba i Atma to jedno muzeum?
Nie. Kolibę prowadzi Muzeum Tatrzańskie, Atmę Muzeum Narodowe w Krakowie. Mają osobne bilety, godziny otwarcia i dni bezpłatnego wstępu.
W jaki dzień najlepiej zobaczyć obie wille?
W środę, czwartek albo niedzielę, gdy obie placówki są czynne. We wtorek zamknięta jest Koliba, w poniedziałek Atma. W czwartek Koliba ma bezpłatny wstęp na wystawę stałą.
Ile czasu zajmuje zwiedzanie?
Na każdą willę wystarczy około godziny. Z przejściem między nimi, postojem na Pęksowym Brzyzku i obiadem trzeba zaplanować 4-5 godzin.
Kto zaprojektował Willę Koliba?
Stanisław Witkiewicz, twórca stylu zakopiańskiego. Dom zamówił Zygmunt Gnatowski, a zbudowali go miejscowi cieśle w latach 1892-1893.
Czy willę Atma zaprojektował Witkiewicz?
Nie. Atmę zbudował po 1890 roku Józef Kasprusi-Stoch jako pensjonat. W jej formie widać wpływ stylu zakopiańskiego, ale nie jest to projekt Witkiewicza.
Czy wille nadają się do zwiedzania z dziećmi?
Tak, ale z młodszymi dziećmi lepiej wybrać jedną, najczęściej Kolibę. Obie wystawy są kameralne i wymagają spokojnego zachowania w małych, zabytkowych wnętrzach.