Tytus Chałubiński był jednym z najbardziej cenionych lekarzy XIX-wiecznej Warszawy, profesorem medycyny i autorem prac naukowych. W historii Zakopanego zapisał się jednak z innego powodu. Od 1873 roku przyjeżdżał pod Tatry co lato, przywoził ze sobą znajomych z elity stolicy i przekonywał, że górski klimat leczy. W ciągu kilkunastu lat z mało znanej wsi zrobił miejsce, do którego przyjeżdżali pisarze, artyści i naukowcy.
Obok niego niemal zawsze pojawia się Jan Krzeptowski Sabała: gawędziarz, muzykant, dawny kłusownik i przewodnik. Chałubiński zatrudniał go na swoich wyprawach, a warszawscy goście słuchali jego opowieści przy ognisku. Dzięki nim Sabała stał się jednym z pierwszych górali znanych w całej Polsce, a jego gawędy i melodie trafiły do literatury.
Obaj stoją dziś razem na pomniku w centrum Zakopanego i leżą na tym samym cmentarzu na Pęksowym Brzyzku. Ten tekst opowiada, kim byli, na czym polegała ich współpraca i gdzie w mieście można zobaczyć ślady obu postaci.
Szerszy kontekst przemian Zakopanego w XIX wieku, od huty w Kuźnicach po kolej, opisujemy w tekście Historia Zakopanego.
Tytus Chałubiński - lekarz z Warszawy
Tytus Chałubiński urodził się 29 grudnia 1820 roku w Radomiu. Studiował medycynę w Wilnie, a następnie w Dorpacie i Würzburgu, gdzie w 1844 roku uzyskał dyplom doktora medycyny. Od 1845 roku pracował w Warszawie, najpierw w Szpitalu Ewangelickim, a od 1857 roku jako ordynator w Szpitalu Dzieciątka Jezus.
Był też wykładowcą akademickim. Od 1859 roku uczył w warszawskiej Akademii Medyko-Chirurgicznej, a w 1862 roku został profesorem zwyczajnym na Wydziale Lekarskim Szkoły Głównej Warszawskiej. W środowisku lekarskim cieszył się opinią świetnego diagnosty. Miał wielu pacjentów z najzamożniejszych domów Warszawy, co później pomogło mu przyciągnąć ich do Zakopanego.
Na początku lat 70. poznał w Warszawie Helenę Modrzejewską, wówczas wschodzącą gwiazdę teatru. To ona namówiła go na przyjazd pod Tatry.
Pierwszy przyjazd i epidemia cholery
Chałubiński przyjechał do Zakopanego w lipcu 1873 roku. Jesienią we wsi wybuchła epidemia cholery. Profesor zorganizował jej zwalczanie i zdobył tym zaufanie miejscowych górali. Od tego roku przyjeżdżał co lato, a pod koniec życia spędzał w Zakopanem coraz więcej czasu.
Botanik i badacz mchów
Poza medycyną Chałubiński zajmował się botaniką. Od 1876 roku badał tatrzańskie mchy i opublikował na ich temat prace naukowe, między innymi „Grimmieae tatrenses" z 1882 roku i „Enumeratio muscorum frondosorum Tatrensium" z 1886 roku. Część jego zbiorów przyrodniczych trafiła do Muzeum Tatrzańskiego.
Co Chałubiński zmienił w Zakopanem
Wpływ Chałubińskiego nie ograniczał się do leczenia letników. Zajmował się także sprawami wsi i jej mieszkańców.
- Towarzystwo Tatrzańskie. Poparł projekt jego założenia w 1873 roku, a później był członkiem honorowym. Towarzystwo znakowało szlaki, budowało schroniska i promowało turystykę górską.
- Szkoła snycerska. Z jego inicjatywy w 1876 roku powstała w Zakopanem szkoła snycerska dla ubogich chłopców, późniejsza Szkoła Przemysłu Drzewnego. Dziś jej następczynią jest Zespół Szkół Plastycznych im. Antoniego Kenara.
- Szkoła koronkarska. Na jego wniosek i przy wsparciu Heleny Modrzejewskiej w 1883 roku otwarto Krajową Szkołę Koronkarską dla dziewcząt.
- Status uzdrowiska. Dzięki jego staraniom Zakopane w połowie lat 80. XIX wieku uzyskało oficjalny status uzdrowiska. Źródła podają rok 1885 lub 1886.
Chałubiński przekonywał swoich pacjentów, że pobyt w górach, ruch i świeże powietrze pomagają przy chorobach płuc i przemęczeniu. Po nim przyjeżdżali do Zakopanego kolejni lekarze, a z czasem powstały sanatoria i zakłady przyrodolecznicze.
Pod koniec lat 80. powstało Muzeum Tatrzańskie. Jeszcze za życia Chałubińskiego nadano mu jego imię, a profesor przekazał do niego część swoich zbiorów. Pełna nazwa brzmi dziś Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem.
Jan Krzeptowski Sabała - gawędziarz z Kościeliska
Jan Krzeptowski, zwany Sabałą, urodził się 26 stycznia 1809 roku w Kościelisku. Był starszy od Chałubińskiego o jedenaście lat i w chwili ich spotkania miał już za sobą burzliwe życie. W młodości był kłusownikiem, a według biografów brał udział w powstaniu chochołowskim w 1846 roku. Wokół jego młodości narosło wiele opowieści, w tym o przygodach zbójnickich, których dziś nie da się zweryfikować.
W wieku dojrzałym zasłynął jako gawędziarz, muzykant i śpiewak. Grał na złóbcokach, czyli małych skrzypcach żłobionych z jednego kawałka drewna, odmianie gęśli. Melodie, które wykonywał, nazywano „Sabałowymi nutami" i przejęły je później ludowe kapele góralskie. O instrumentach i muzyce Podhala piszemy w tekście Muzyka góralska.
Znał Tatry z czasów polowań i pasterstwa, dlatego stał się cenionym przewodnikiem. Nie był przewodnikiem w dzisiejszym znaczeniu, z uprawnieniami i znakowanymi szlakami. Prowadził gości ścieżkami, którymi wcześniej chodził na polowania, i opowiadał im przy tym historie o górach, zbójnikach i dawnych czasach.
Sabała w literaturze
Gawędy Sabały zapisywali i przetwarzali pisarze, którzy poznali go w Zakopanem. Henryk Sienkiewicz opublikował „Sabałową bajkę", opartą na jego opowieści. Stanisław Witkiewicz opisał Sabałę w książce „Na przełęczy". Sabała był też ojcem chrzestnym syna Witkiewicza, Stanisława Ignacego, znanego później jako Witkacy.
Język gawęd Sabały to gwara podhalańska z charakterystycznymi zwrotami i humorem. Jeśli chcecie zrozumieć, co mówili górale w XIX wieku i jak brzmi gwara dziś, zajrzyjcie do tekstu Gwara góralska.
Wycieczki bez programu
Najbardziej znanym elementem współpracy obu postaci były tzw. wycieczki bez programu. Chałubiński zaczął je organizować od 1873 roku. Była to nowa forma wędrówki: grupa gości z miasta ruszała w góry z dużym taborem góralskim, złożonym z przewodników, tragarzy i muzykantów. Wyprawy trwały nawet kilka dni. Nocowano w szałasach lub pod gołym niebem, przy ognisku grała muzyka, a Sabała opowiadał.
Nazwa wzięła się stąd, że trasa i czas trwania nie były z góry ustalone. Grupa szła tam, gdzie pozwalała pogoda i gdzie akurat chciał iść profesor. Dla warszawskich gości był to pierwszy kontakt z Tatrami i z kulturą górali. Wielu z nich wracało potem do Zakopanego co roku.
Dziś taka wycieczka nie byłaby możliwa. Na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego obowiązuje zakaz biwakowania i palenia ognisk, chodzi się wyłącznie po znakowanych szlakach, a od 1 marca do 30 listopada nie wolno poruszać się po szlakach od zmierzchu do świtu.
Ostatnie lata i pamięć
Tytus Chałubiński zmarł 4 listopada 1889 roku w Zakopanem. Zgodnie z jego życzeniem pogrzeb był skromny. Pochowano go na cmentarzu na Pęksowym Brzyzku przy starym kościele przy ulicy Kościeliskiej.
Sabała przeżył profesora o pięć lat. Zmarł 8 grudnia 1894 roku w Zakopanem, w willi „Zacisze" należącej do Wandy Lilpopowej. Spoczywa na tym samym cmentarzu. Więcej o tym miejscu i innych osobach tam pochowanych piszemy w tekście Cmentarz na Pęksowym Brzyzku.
W 1903 roku w Zakopanem odsłonięto pomnik przedstawiający obu przyjaciół. Jego autorem był rzeźbiarz Jan Nalborczyk. Drugi pomnik Chałubińskiego, dłuta Wojciecha Korpala, stoi na Chramcówkach.
Imię Chałubińskiego nosi przełęcz w Tatrach, Wrota Chałubińskiego nad Doliną Rybiego Potoku, a także ulice w kilkunastu polskich miastach, szpitale i szkoły. Ulica Sabały w Zakopanem przypomina gawędziarza z Kościeliska.
Najżywszą formą pamięci o Sabale jest festiwal Sabałowe Bajania w Bukowinie Tatrzańskiej, organizowany od 1967 roku. To konkurs gawędziarzy, instrumentalistów, śpiewaków i drużbów. Szczegóły opisujemy w tekście Sabałowe Bajania.
Szlakiem Chałubińskiego i Sabały po Zakopanem
Miejsca związane z obiema postaciami można obejść w pół dnia. Trasa prowadzi przez centrum i nie wymaga przygotowania kondycyjnego.
| Punkt | Co zobaczyć | Czas |
|---|---|---|
| Cmentarz na Pęksowym Brzyzku, ul. Kościeliska | groby Chałubińskiego i Sabały, stary drewniany kościół | 45 min |
| Willa Koliba, ul. Kościeliska 18 | styl zakopiański Witkiewicza, który znał i opisywał Sabałę | 45-60 min |
| Gmach Główny Muzeum Tatrzańskiego, ul. Krupówki 10 | muzeum noszące imię Chałubińskiego, zbiory etnograficzne i przyrodnicze | 1,5-2 h |
| Pomnik Chałubińskiego i Sabały, okolice ulic Zamoyskiego i Chałubińskiego | rzeźba z 1903 roku | 15 min |
| Ulica Chałubińskiego w stronę Kuźnic | dzisiejsza główna droga z centrum do Kuźnic | spacer lub bus |
Przykładowa kolejność: rano cmentarz i Koliba przy ulicy Kościeliskiej, potem przejście do Muzeum Tatrzańskiego przy Krupówkach. Po zwiedzaniu dojście do pomnika i dalej ulicą Chałubińskiego w stronę Kuźnic, skąd można wyjść na krótki spacer na Kalatówki.
Godziny otwarcia i ceny w muzeach zmieniają się sezonowo. Aktualne informacje podaje strona Muzeum Tatrzańskiego.
Gdzie dziś posłuchać gawędy i muzyki w duchu Sabały
Wieczorów przy ognisku w szałasie nie da się już powtórzyć, ale tradycja, którą reprezentował Sabała, jest wciąż żywa. Kilka miejsc i wydarzeń pozwala jej posłuchać na żywo.
Sabałowe Bajania w Bukowinie Tatrzańskiej. Festiwal odbywa się latem, a jego sercem są konkursy gawędziarzy. Uczestnicy opowiadają w gwarze historie w stylu, który zapoczątkował Sabała: z humorem, przesadą i puentą. Dla słuchacza spoza Podhala część słów bywa niezrozumiała, ale rytm i sposób opowiadania przekazują więcej niż słownik. Termin kolejnej edycji publikuje strona festiwalu.
Festiwal Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem. Sierpniowy festiwal gromadzi zespoły z Polski i zagranicy. Występują na nim także kapele góralskie grające melodie z repertuaru podhalańskiego. Program i miejsca koncertów opisujemy w tekście Festiwal Folkloru Ziem Górskich.
Kapele w karczmach. W wielu zakopiańskich karczmach wieczorem gra kapela. Nie zawsze jest to repertuar tradycyjny, ale przy odrobinie szczęścia można usłyszeć stare nuty podhalańskie.
Muzeum Tatrzańskie. Na ekspozycji etnograficznej w Gmachu Głównym można zobaczyć, jak wyglądało życie górali w czasach Sabały: stroje, wyposażenie chałup, sprzęty pasterskie i przedmioty codziennego użytku.
Jeśli planujecie przyjazd pod kątem folkloru, najlepszym okresem jest lato, kiedy odbywa się większość festiwali.
Dlaczego ta historia jest ważna dla turysty
Współczesne Zakopane jest w dużej mierze wynikiem spotkania miasta z górami, które zaczęło się właśnie przy ognisku Chałubińskiego i Sabały. Pensjonaty, szkoła plastyczna, Muzeum Tatrzańskie, zainteresowanie gwarą i muzyką górali mają swoje korzenie w latach 70. i 80. XIX wieku.
Ta historia ma też drugą stronę. Wycieczki z taborem, ogniskami i noclegami w szałasach były początkiem masowej turystyki, która po kilkudziesięciu latach wymusiła ochronę Tatr. Dzisiejsze zasady TPN są odpowiedzią na liczbę osób, której Chałubiński nie mógł sobie wyobrazić.
Dla osoby, która przyjeżdża do Zakopanego pierwszy raz, znajomość tych dwóch postaci pomaga zrozumieć nazwy ulic, pomniki i to, dlaczego górale z Kościeliska i Zakopanego z taką dumą mówią o swoich gawędziarzach i muzykantach.
Podsumowanie
Tytus Chałubiński, warszawski lekarz i profesor medycyny, przyjechał do Zakopanego w 1873 roku. Pomógł opanować epidemię cholery, przyciągnął pod Tatry elitę Warszawy, wspierał powstanie Towarzystwa Tatrzańskiego, szkoły snycerskiej i szkoły koronkarskiej oraz uznanie Zakopanego za uzdrowisko. Jego imię nosi Muzeum Tatrzańskie.
Jan Krzeptowski Sabała, gawędziarz, muzykant i przewodnik z Kościeliska, towarzyszył mu na wycieczkach bez programu. Jego opowieści trafiły do tekstów Sienkiewicza i Witkiewicza, a melodie do repertuaru kapel góralskich.
Obaj spoczywają na cmentarzu na Pęksowym Brzyzku, a ich wspólny pomnik z 1903 roku stoi w centrum Zakopanego. Miejsca z nimi związane można obejść w pół dnia.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Kim był Tytus Chałubiński?
Warszawskim lekarzem i profesorem medycyny, żyjącym w latach 1820-1889. Od 1873 roku przyjeżdżał do Zakopanego i przyczynił się do uznania go za uzdrowisko oraz do rozwoju turystyki w Tatrach.
Kim był Sabała?
Jan Krzeptowski Sabała (1809-1894) był góralem z Kościeliska: gawędziarzem, muzykantem grającym na złóbcokach, dawnym kłusownikiem i przewodnikiem. Towarzyszył Chałubińskiemu w wyprawach w Tatry.
Czym były wycieczki bez programu?
Wielodniowe wyprawy w Tatry organizowane przez Chałubińskiego od 1873 roku, z przewodnikami, tragarzami i muzykantami. Trasa nie była z góry ustalona, a wieczorami przy ognisku grała muzyka i opowiadał Sabała.
Gdzie są pochowani Chałubiński i Sabała?
Obaj na cmentarzu na Pęksowym Brzyzku przy ulicy Kościeliskiej w Zakopanem, obok starego drewnianego kościoła.
Gdzie stoi pomnik Chałubińskiego i Sabały?
W centrum Zakopanego, w rejonie ulic Zamoyskiego i Chałubińskiego. Pomnik wykonał Jan Nalborczyk, a odsłonięto go w 1903 roku.
Dlaczego Muzeum Tatrzańskie nosi imię Chałubińskiego?
Profesor wspierał muzeum i był jego darczyńcą. Nadano mu jego imię jeszcze za życia, a Chałubiński przekazał do zbiorów część swoich kolekcji przyrodniczych.
Co to są Sabałowe Bajania?
Festiwal folklorystyczny w Bukowinie Tatrzańskiej, organizowany od 1967 roku, z konkursami gawędziarzy, muzyków i śpiewaków. Jego nazwa nawiązuje do Sabały.