Historia Zakopanego jest krótka jak na miasto, które dziś przyjmuje miliony turystów rocznie. Jeszcze w połowie XIX wieku była to rozproszona wieś pasterska na granicy Galicji i Węgier, znana głównie z huty żelaza w Kuźnicach. Prawa miejskie Zakopane uzyskało dopiero w 1933 roku. Pomiędzy tymi punktami zmieściło się kilka zmian, które zdecydowały o tym, jak miasto wygląda i działa do dziś.
Najpierw była kolonizacja pasterska i praca w hucie. Potem przyszli lekarze, którzy uznali górskie powietrze za lekarstwo, a za nimi pisarze, malarze i architekci. Kolej przywiozła masowego turystę, a okres międzywojenny zrobił z Zakopanego ośrodek sportów zimowych. Po wojnie powstał Tatrzański Park Narodowy, a miasto rozrosło się wokół wczasów pracowniczych.
W tym tekście przechodzimy przez te etapy po kolei i przy każdym wskazujemy miejsca, w których można zobaczyć ich ślady. Szczegółowo opisujemy je w osobnych przewodnikach, do których prowadzą linki.
Daty podajemy według dostępnych opracowań historycznych i źródeł instytucji. Przy kilku wydarzeniach opracowania różnią się o rok, co zaznaczamy w tekście.
Wieś pod Tatrami - od XVI do XVIII wieku
Najstarszy dokument osadniczy dla Zakopanego to przywilej wydany w 1578 roku przez króla Stefana Batorego. W 1670 roku zatwierdził go Michał Korybut Wiśniowiecki. Zakopane należało wtedy do królewskiego starostwa nowotarskiego, a osadnicy zajmowali się przede wszystkim wypasem owiec i bydła na polanach i halach.
Warunki do rolnictwa były trudne. Krótkie lato, kamienista gleba i surowy klimat sprawiały, że podstawą utrzymania pozostawało pasterstwo. Z tego okresu pochodzi układ wsi z rozproszonymi przysiółkami, który widać w nazwach dzisiejszych części miasta, oraz sieć polan w dolinach tatrzańskich, na których wypasano owce.
Tradycje pasterskie przetrwały do dziś w postaci wypasu kulturowego na kilku polanach w TPN i w produkcji oscypka.
W 1770 roku Austria zajęła starostwo nowotarskie razem z Zakopanem, a po pierwszym rozbiorze Rzeczpospolitej Podhale znalazło się w granicach monarchii habsburskiej, w Galicji. Dobra zakopiańskie przechodziły potem w ręce prywatnych właścicieli.
Huta w Kuźnicach i dobra Homolacsów
Już w XVIII wieku w Kuźnicach powstała huta żelaza, która w XIX wieku należała do największych zakładów metalurgicznych w Galicji. Rudę wydobywano w Tatrach, między innymi w rejonie Doliny Kościeliskiej i Hali Gąsienicowej, a węgiel drzewny wypalano z tatrzańskich lasów.
W 1824 roku dobra zakopiańskie kupiła węgierska rodzina Homolacsów. Za ich czasów huta rozwijała się, ale jej działalność miała wysoką cenę: wycinka lasów na węgiel drzewny zmieniła krajobraz dolnych partii Tatr. Część obecnych świerczyn w reglu dolnym to efekt późniejszych nasadzeń po tej wycince, a przebudowa takich lasów jest dziś jednym z zadań TPN.
Hutnictwo w Kuźnicach upadło w drugiej połowie XIX wieku. Z tamtego okresu zostały nazwy miejsc i fragmenty zabudowy. Kuźnice są dziś przede wszystkim punktem startu na szlaki i dolną stacją kolei na Kasprowy Wierch.
Parafia, Chałubiński i narodziny uzdrowiska
W połowie XIX wieku Zakopane dostało własną parafię. Pierwszym proboszczem został ks. Józef Stolarczyk, który przez kolejne dekady był jedną z najważniejszych osób we wsi. Drewniany kościół przy ulicy Kościeliskiej i cmentarz obok niego pochodzą z tego czasu. O cmentarzu, gdzie spoczywa wielu twórców Zakopanego, piszemy w tekście Cmentarz na Pęksowym Brzyzku.
Przełom nastąpił w latach 70. XIX wieku. W 1873 roku przyjechał do Zakopanego warszawski lekarz Tytus Chałubiński. Jesienią tego roku we wsi wybuchła epidemia cholery, a Chałubiński zorganizował jej zwalczanie. Od tego czasu przyjeżdżał co roku, przyciągając kolejnych gości z Warszawy i Krakowa. Uważał, że klimat Zakopanego leczy, i promował pobyty w górach jako kurację.
W tym samym 1873 roku powstało Towarzystwo Tatrzańskie. Zajęło się znakowaniem szlaków, budową schronisk i wydawaniem przewodników, a w 1876 roku otworzyło w Zakopanem szkołę snycerską, późniejszą Szkołę Przemysłu Drzewnego. Dziś jej następczynią jest Zespół Szkół Plastycznych im. Antoniego Kenara.
W połowie lat 80. XIX wieku Zakopane zostało oficjalnie uznane za uzdrowisko. Opracowania podają rok 1885 lub 1886. W kolejnych latach powstawały pensjonaty, zakłady lecznicze i wille dla letników. Postać Chałubińskiego i jego przewodnika Sabały opisujemy szerzej w tekście Tytus Chałubiński i Sabała.
Zamoyski, Witkiewicz i Muzeum Tatrzańskie
W 1889 roku dobra zakopiańskie, wystawione na licytację, kupił hrabia Władysław Zamoyski. Zapłacił za nie 460 002 złote reńskie i 3 centy. Zakopane liczyło wtedy około 3 tysięcy mieszkańców. Zamoyski uchronił tatrzańskie lasy i doliny przed sprzedażą w obce ręce, a pod koniec życia przekazał swój majątek, w tym dobra zakopiańskie, Fundacji Zakłady Kórnickie. Jego imię nosi jedna z głównych ulic miasta.
W tym samym czasie w Zakopanem pojawił się Stanisław Witkiewicz, malarz i krytyk sztuki. Na podstawie budownictwa podhalańskiego stworzył styl zakopiański. Pierwszą willą w tym stylu była Koliba przy ulicy Kościeliskiej, a najbardziej znanym budynkiem dom Pod Jedlami na Kozieńcu. Trasę po tych miejscach opisujemy w tekście Styl zakopiański - trasa spacerowa.
Pod koniec lat 80. XIX wieku powstało Muzeum Tatrzańskie, nazwane imieniem Tytusa Chałubińskiego jeszcze za jego życia. Gmach główny przy Krupówkach, zaprojektowany przez Stanisława Witkiewicza i Franciszka Mączyńskiego, budowano od 1913 roku i otwarto dla zwiedzających w 1922 roku. Muzeum ma dziś kilkanaście oddziałów, opisanych w tekście Muzea w Zakopanem.
Na przełomie wieków Zakopane stało się miejscem spotkań polskiej elity kulturalnej. Przyjeżdżali tu i mieszkali między innymi Henryk Sienkiewicz, Jan Kasprowicz, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Stefan Żeromski i Władysław Orkan, a nieco później Karol Szymanowski i Stanisław Ignacy Witkiewicz. Dla Polaków pod zaborami Zakopane pełniło rolę symbolicznej stolicy kultury narodowej.
Kolej, TOPR i ruch turystyczny
Najważniejszą zmianą dla liczby przyjezdnych była kolej. Linię z Chabówki do Zakopanego otwarto w 1899 roku. Wcześniej podróż z Krakowa zajmowała wiele godzin furmanką. Po otwarciu kolei do Zakopanego zaczęli przyjeżdżać nie tylko zamożni kuracjusze, ale też coraz szersze grupy turystów.
Rosnący ruch w górach przyniósł wypadki. W 1909 roku Mariusz Zaruski założył Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe. Jego następcą jest dzisiejsze TOPR, do którego w razie wypadku dzwoni się pod numer 985 lub +48 601 100 300.
Dworzec w Zakopanem do dziś jest jednym z głównych punktów przyjazdu.
Dwudziestolecie międzywojenne - zimowa stolica Polski
Po odzyskaniu niepodległości Zakopane szybko rozwijało się jako ośrodek sportów zimowych. W 1925 roku zbudowano Wielką Krokiew według projektu Karola Stryjeńskiego. Skocznia gościła mistrzostwa świata w narciarstwie klasycznym w 1929 i 1939 roku, a po wojnie ponownie w 1962 roku. Jej historię opisujemy w tekście Wielka Krokiew.
1 października 1933 roku Zakopane otrzymało prawa miejskie. W kolejnych latach powstały dwie koleje, które do dziś są symbolami miasta:
- kolej linowa na Kasprowy Wierch, zbudowana w 227 dni i otwarta 15 marca 1936 roku,
- kolej linowo-terenowa na Gubałówkę, działająca od 1938 roku.
Kolej na Kasprowy Wierch była przedsięwzięciem na skalę kraju. Inicjatorem budowy był inżynier Aleksander Bobkowski, prezes Polskiego Związku Narciarskiego, a udziałowcami spółki były między innymi Polskie Koleje Państwowe i Orbis. Maszyny wykonała stocznia gdańska, a liny fabryka z Sosnowca. Stacje zaprojektowali Anna i Aleksander Kodelscy. Inwestycja budziła sprzeciw części przyrodników, a spór o nią był jednym z głosów w dyskusji o potrzebie ochrony Tatr, zakończonej po wojnie utworzeniem parku narodowego.
W tym okresie budowano też reprezentacyjne pensjonaty, hotele i domy wczasowe, a Krupówki stały się głównym deptakiem. Architektura międzywojenna miesza się w centrum z willami w stylu zakopiańskim i późniejszą zabudową.
Wojna i okres PRL
Podczas II wojny światowej Zakopane znalazło się pod okupacją niemiecką. Przez Tatry prowadziły szlaki kurierskie na Węgry, a wśród kurierów tatrzańskich byli znani narciarze, między innymi Stanisław Marusarz. W willi Palace przy ulicy Chałubińskiego mieściła się siedziba gestapo, nazywana katownią Podhala. Dziś działa tam Muzeum Walki i Męczeństwa, oddział Muzeum Tatrzańskiego.
Po wojnie w 1954 roku utworzono Tatrzański Park Narodowy, który działa od 1 stycznia 1955 roku. Od tego momentu o tym, gdzie i jak można chodzić po Tatrach, decydują przepisy parku. Ich podsumowanie znajduje się w tekście Tatrzański Park Narodowy - zasady.
W okresie PRL Zakopane stało się ośrodkiem masowych wczasów pracowniczych. W 1955 roku rząd przyjął specjalną uchwałę o rozwoju miasta. Powstawały duże domy wypoczynkowe, a w 1962 roku Zakopane ponownie gościło mistrzostwa świata w narciarstwie klasycznym. W 1973 roku Krupówki zamknięto dla ruchu samochodowego.
Zakopane dziś i gdzie zobaczyć jego historię
Dziś Zakopane liczy około 25 tysięcy mieszkańców i przyjmuje kilka milionów turystów rocznie. Miasto wciąż żyje z tych samych źródeł, które stworzyły je w XIX wieku: gór, klimatu, kultury góralskiej i legendy artystów.
Współczesne zmiany dotyczą głównie tego, jak pogodzić ruch turystyczny z ochroną przestrzeni. W 2016 roku Krupówki i okolice objęto zasadami Parku Kulturowego, które ograniczają reklamy, stragany i wygląd szyldów. W Tatrach park narodowy stopniowo przechodzi na bilety online, dynamiczne ceny parkingów i elektryczne busy do Morskiego Oka. To kolejny etap tej samej historii: miasto, które powstało dzięki górom, musi je teraz chronić przed nadmiarem gości.
Historię miasta najłatwiej poznać w kilku miejscach, które da się odwiedzić w ciągu jednego dnia:
| Miejsce | Etap historii | Czas na wizytę |
|---|---|---|
| Stary kościół i cmentarz na Pęksowym Brzyzku, ul. Kościeliska | parafia, Chałubiński, Sabała, twórcy | 45-60 min |
| Willa Koliba, ul. Kościeliska 18 | styl zakopiański, Witkiewicz | 45-60 min |
| Gmach Główny Muzeum Tatrzańskiego, ul. Krupówki 10 | pasterstwo, przyroda, kultura górali | 1,5-2 h |
| Muzeum Palace, ul. Chałubińskiego | okupacja | 45-60 min |
| Kuźnice | huta, dolna stacja kolei na Kasprowy Wierch | 30 min spaceru |
| Wielka Krokiew | sporty zimowe w międzywojniu i po wojnie | 30-45 min |
Godziny otwarcia i ceny biletów muzeów zmieniają się sezonowo, dlatego trzeba je sprawdzić na stronie Muzeum Tatrzańskiego przed wizytą.
Przykładowy plan dnia:
- Rano stary kościół i cmentarz na Pęksowym Brzyzku, potem Willa Koliba kilkaset metrów dalej przy tej samej ulicy.
- Spacer do centrum i Gmach Główny Muzeum Tatrzańskiego przy Krupówkach.
- Obiad w centrum, potem Muzeum Palace przy ulicy Chałubińskiego.
- Po południu Kuźnice: spacer lub przejazd busem, krótki pobyt przy dolnej stacji kolei.
Dla osób, które wolą zacząć od gór, dobrym wprowadzeniem jest wjazd na Gubałówkę, skąd widać układ całego miasta pod Tatrami.
Podsumowanie
Historia Zakopanego zaczyna się od przywileju osadniczego Stefana Batorego z 1578 roku, ale przez prawie trzy stulecia była to wieś pasterska z hutą w Kuźnicach. Przełom przyniosły lata 70. i 80. XIX wieku: przyjazd Tytusa Chałubińskiego, założenie Towarzystwa Tatrzańskiego, szkoła snycerska i uznanie Zakopanego za uzdrowisko.
W 1889 roku dobra zakopiańskie kupił Władysław Zamoyski, a Stanisław Witkiewicz stworzył styl zakopiański. Kolej z 1899 roku otworzyła miasto dla szerszej publiczności, a TOPR powstało w 1909 roku. Prawa miejskie Zakopane otrzymało w 1933 roku, a w latach 30. powstały koleje na Kasprowy Wierch i Gubałówkę. Po wojnie utworzono TPN, a miasto stało się ośrodkiem masowego wypoczynku.
Ślady tych etapów da się zobaczyć w jeden dzień: na Pęksowym Brzyzku, w Kolibie, w Muzeum Tatrzańskim, w Muzeum Palace i w Kuźnicach.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Kiedy powstało Zakopane?
Najstarszy znany dokument osadniczy to przywilej króla Stefana Batorego z 1578 roku. Prawa miejskie Zakopane otrzymało dopiero 1 października 1933 roku.
Kto odkrył Zakopane dla turystów?
Najczęściej wymienia się Tytusa Chałubińskiego, warszawskiego lekarza, który przyjeżdżał tu od 1873 roku i promował pobyty w górach jako kurację. Wraz z nim do Zakopanego zaczęli przyjeżdżać ludzie nauki i kultury.
Od kiedy Zakopane jest uzdrowiskiem?
Status uzdrowiska Zakopane otrzymało w połowie lat 80. XIX wieku. Opracowania podają rok 1885 lub 1886.
Kiedy do Zakopanego dotarła kolej?
Linię kolejową z Chabówki do Zakopanego otwarto w 1899 roku. Kolej na Kasprowy Wierch działa od 1936 roku, a na Gubałówkę od 1938 roku.
Kim był Władysław Zamoyski dla Zakopanego?
Hrabia, który w 1889 roku kupił na licytacji dobra zakopiańskie wraz z częścią Tatr i uchronił je przed rozparcelowaniem. Pod koniec życia przekazał majątek Fundacji Zakłady Kórnickie.
Gdzie w Zakopanem poznać historię miasta?
W Gmachu Głównym Muzeum Tatrzańskiego, Willi Koliba, Muzeum Palace, na cmentarzu na Pęksowym Brzyzku i w Kuźnicach. Wszystkie te miejsca można odwiedzić w ciągu jednego dnia.