Kaplica w Jaszczurówce i stary kościółek przy ulicy Kościeliskiej to dwie najstarsze i najczęściej fotografowane drewniane świątynie Zakopanego. Dzieli je kilka kilometrów i ponad pół wieku. Kościółek zbudował góralski cieśla w połowie XIX wieku, kiedy Zakopane było jeszcze wsią. Kaplicę zaprojektował Stanisław Witkiewicz, gdy wieś stawała się modnym uzdrowiskiem.
Zestawienie tych dwóch budynków dobrze pokazuje, skąd wziął się styl zakopiański. W kościółku widać tradycję, z której Witkiewicz czerpał: konstrukcję zrębową, gont, ludową rzeźbę. W kaplicy widać, co z tej tradycji zrobił architekt z wykształceniem artystycznym.
Oba obiekty są czynnymi miejscami kultu. To ważne dla planu wizyty, bo w czasie mszy zwiedzanie nie wchodzi w grę, a poza nimi drzwi nie zawsze są otwarte. Ten tekst podpowiada, jak to pogodzić, jak dojechać do Jaszczurówki bez samochodu i na co zwrócić uwagę w środku.
Cmentarz przy starym kościele ma osobny przewodnik: Cmentarz na Pęksowym Brzyzku - historia i znane postacie. Tutaj skupiamy się na samych świątyniach.
Dwa budynki, dwie epoki
Stary kościół Matki Bożej Częstochowskiej powstał w latach 1847-1851. Zakopane było wtedy wsią rozrzuconą po polanach, bez własnej parafii i bez kolei. Budowę sfinansowała właścicielka dóbr zakopiańskich, a prowadził ją miejscowy cieśla.
Kaplica Najświętszego Serca Jezusa w Jaszczurówce powstała w latach 1904-1907. Zakopane miało już kolej, pensjonaty i stałych letników, a Witkiewicz od kilkunastu lat budował według własnej koncepcji. Kaplica jest jednym z jego późnych projektów.
Oba budynki wpisano do rejestru zabytków i na małopolski Szlak Architektury Drewnianej. Oba są niewielkie, więc sama wizyta w środku trwa kilkanaście minut. Czas pochłania dojazd, szczególnie do Jaszczurówki.
| Cecha | Stary kościółek | Kaplica w Jaszczurówce |
|---|---|---|
| Lata budowy | 1847-1851 | 1904-1907 |
| Autor | cieśla Sebastian Gąsienica-Sobczak | projekt Stanisława Witkiewicza |
| Położenie | ulica Kościeliska, centrum | Jaszczurówka, wschodni skraj miasta |
| Dojście z Krupówek | kilka minut | wymaga dojazdu |
| Wpis do rejestru zabytków | 1931 | 1993 |
Stary kościółek na Pęksowym Brzyzku
Historia
Kościół ufundowała Klementyna Homolacsowa, ówczesna właścicielka dóbr zakopiańskich. Pierwotnie poświęcono go świętemu Klemensowi, na cześć fundatorki. Najstarszą, północną część od strony prezbiterium wzniesiono w 1847 roku. Pracami kierował doświadczony miejscowy cieśla Sebastian Gąsienica-Sobczak.
W listopadzie 1847 roku do Zakopanego przybył ksiądz Józef Stolarczyk, pierwszy proboszcz. Pierwszą mszę odprawiono tu 6 stycznia 1848 roku. W latach 1850-1851, z inicjatywy Stolarczyka, kościół powiększono o część południową z wieżą. W 1851 roku powstał przy nim cmentarz, dziś nazywany Cmentarzem Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku.
Gdy Zakopane rozrosło się pod koniec XIX wieku, drewniany kościółek przestał mieścić wiernych. Przy Krupówkach zbudowano murowany kościół parafialny, a stary pozostał jako świątynia pomocnicza. Dzięki temu nie został przebudowany i zachował swój charakter.
Co zobaczyć w środku
Wnętrze jest małe i ciemne, więc po wejściu warto dać oczom chwilę na przyzwyczajenie się do światła. Na kilka elementów warto zwrócić uwagę:
- ołtarz główny i ołtarze boczne z drugiej połowy XIX wieku, dzieło ludowego rzeźbiarza Wojciecha Kułacha-Wawrzyńcoka,
- kopię obrazu Matki Bożej Częstochowskiej w ołtarzu głównym, patronki kościoła od lat 30. XX wieku,
- drogę krzyżową malowaną na szkle przez Ewelinę Pęksową, przykład podhalańskiego malarstwa na szkle,
- ludowy wizerunek świętego Pawła naprzeciw ambony,
- dziewiętnastowieczną drewnianą ambonę i organy z 1957 roku.
Konstrukcja jest zrębowa, z wielobocznie zamkniętym prezbiterium i dwudzielną nawą. Dach kryje gont. To te same rozwiązania, które kilkadziesiąt lat później Witkiewicz przeniósł do architektury willi.
Praktyczne informacje
Adres: ulica Kościeliska 4. Kościół stoi kilka minut od dolnego końca Krupówek, obok wejścia na cmentarz. W kościele odbywają się msze i nabożeństwa, a latem także koncerty. Godziny mszy trzeba sprawdzić w parafii albo na tablicy przy wejściu, ponieważ zmieniają się sezonowo.
Poza nabożeństwami można zwykle wejść na krótką chwilę. Wejście na cmentarz jest płatne, sam kościół nie. Kościółek łatwo połączyć z wizytą w willi Koliba przy Kościeliskiej 18, opisaną w tekście Willa Koliba i Atma - śladami twórców w Zakopanem.
Kaplica w Jaszczurówce
Historia
Kaplicę ufundowała rodzina Uznańskich, właściciele dóbr szaflarsko-poronińskich. Projekt przygotował Stanisław Witkiewicz. Budowa trwała od 1904 roku, a konsekracja odbyła się w 1907 roku. Przy budowie pracowali miejscowi rzemieślnicy.
Po II wojnie światowej opieka nad kaplicą kilka razy przechodziła w inne ręce. W 1955 roku kuria krakowska powierzyła ją misjonarzom z Olczy, a w 1983 roku księżom marianom z Toporowej Cyrhli. Dziś kaplica jest kościołem filialnym parafii Miłosierdzia Bożego w Toporowej Cyrhli. Formalnym właścicielem terenu jest Tatrzański Park Narodowy. Duży remont przeprowadzono w latach 1977-1981, a w 1993 roku budynek wpisano do rejestru zabytków.
Architektura
Kaplica stoi na wysokiej kamiennej podmurówce, która podnosi drewnianą bryłę ponad teren. Ściany mają widoczną konstrukcję zrębową, a stromy dach i sygnaturkę kryje gont. W porównaniu ze starym kościółkiem proporcje są bardziej wyciągnięte w górę, a detale snycerskie gęstsze i bardziej regularne. To różnica między budowaniem według tradycji a projektowaniem na jej podstawie.
Najlepiej oglądać kaplicę najpierw z pewnej odległości, żeby zobaczyć sylwetkę na tle lasu, a potem z bliska, przy wejściu. Detale drzwi i ganku są jednym z najczęściej fotografowanych fragmentów architektury Witkiewicza.
Wnętrze
W środku zwraca uwagę ołtarz główny zaprojektowany przez Witkiewicza, wykonany z drewna jesionowego i klonowego. Ma formę nawiązującą do góralskiej chałupy. Pozostałe elementy wyposażenia to:
- witraże z wizerunkami Matki Bożej Częstochowskiej i Ostrobramskiej oraz herbami Polski i Litwy,
- ołtarze boczne z lat 50. XX wieku z figurami miejscowego rzeźbiarza Józefa Janosa,
- droga krzyżowa malowana na szkle przez Jana Jachimiuka,
- drewniany żyrandol rzeźbiony z dębu przez górali.
Witraże najlepiej wyglądają przy słońcu, późnym przedpołudniem i wczesnym popołudniem.
Praktyczne informacje
Kaplica stoi przy Drodze Oswalda Balzera, na wschodnim skraju Zakopanego, przy trasie w stronę Morskiego Oka. Według informacji publikowanych przez serwisy parafialne i miejskie msze odprawiane są w niedziele i święta o 10:00 i 17:00, a od 1 maja do 31 października także w dni powszednie o 17:00. Godziny mogą się zmienić, dlatego przed wizytą trzeba je potwierdzić w parafii w Toporowej Cyrhli.
Poza mszami kaplica bywa otwarta w ciągu dnia i wstęp jest bezpłatny. Zdarza się jednak, że drzwi są zamknięte, zwłaszcza poza sezonem. Wtedy pozostaje obejrzenie budynku z zewnątrz, co przy tej architekturze i tak zajmuje sporo czasu.
Jak dojechać do Jaszczurówki
Jaszczurówka leży kilka kilometrów od centrum, przy ruchliwej drodze prowadzącej w stronę Łysej Polany i Palenicy Białczańskiej. Pieszo da się tam dojść, ale część trasy prowadzi wzdłuż jezdni z intensywnym ruchem, co zimą i po zmroku nie jest dobrym pomysłem.
Bus lub autobus
Najprostszy wariant to prywatny bus jadący w stronę Palenicy Białczańskiej albo Łysej Polany. Kursy odjeżdżają z okolic dworca, a kierowcy zatrzymują się w Jaszczurówce na prośbę. Miejska sieć autobusowa również obejmuje rejon Jaszczurówki, ale przebiegi linii zmieniały się w ostatnich latach. Aktualne rozkłady publikuje miasto na zakopane.pl. Zasady działania busów i przystanki opisuje przewodnik Busy i transport lokalny w Zakopanem.
Rano w sezonie busy do Palenicy bywają pełne od dworca. Przy wyjeździe do Jaszczurówki lepiej unikać godzin porannego szczytu wyjazdów nad Morskie Oko, czyli mniej więcej 6:00-9:00.
Samochód
Samochodem dojazd z centrum zajmuje kilkanaście minut bez korków. Miejsc postojowych przy kaplicy jest niewiele, a w sezonie droga w stronę Morskiego Oka bywa zakorkowana. Nie wolno parkować na poboczu w miejscu, gdzie utrudnia to ruch busów.
Pieszo w ramach dłuższego spaceru
Kaplica leży w pobliżu wylotu Doliny Olczyskiej, więc można ją połączyć ze spokojnym spacerem po reglach. Taki wariant opisuje tekst Dolina Olczyska - spokojna alternatywa dla Kuźnic. Wejście w dolinę to już teren TPN, z biletem wstępu i zasadami parku.
Zasady zwiedzania czynnych świątyń
Obie świątynie odwiedza się jak kościoły, a nie muzea. Kilka zasad oszczędza nieporozumień:
- nie wchodzić w czasie mszy i nabożeństw w celu zwiedzania,
- mieć zakryte ramiona i kolana, szczególnie latem,
- zdejmować czapki, wyciszyć telefon,
- fotografować bez lampy błyskowej i bez ustawiania się przy ołtarzu,
- nie dotykać rzeźb, obrazów na szkle i ołtarzy,
- przy ślubach i pogrzebach poczekać na zewnątrz albo przyjść później.
W soboty w sezonie w obu świątyniach można trafić na ślub. Wtedy zwiedzanie wnętrza trzeba przełożyć.
Oba wnętrza są drewniane, z wąskimi przejściami. Przy wejściu do starego kościółka i do kaplicy są schody, a w Jaszczurówce dodatkowo wysoka podmurówka. Osoby poruszające się na wózku powinny zapytać na miejscu o możliwość wejścia.
Plan: obie świątynie w jedno przedpołudnie
Najwygodniej zacząć od Jaszczurówki, bo wymaga dojazdu, a skończyć w centrum.
- 9:30 - bus lub samochód do Jaszczurówki.
- 10:00 - kaplica z zewnątrz i w środku, około 30 minut. W niedzielę lepiej przyjechać po mszy o 10:00, czyli około 11:00.
- 10:45 - powrót do centrum.
- 11:15 - stary kościółek przy Kościeliskiej, 15-20 minut.
- 11:35 - cmentarz na Pęksowym Brzyzku, 30-40 minut.
- 12:30 - obiad w centrum albo dalej Willa Koliba.
Całość zajmuje około 3 godzin. Plan dobrze wpisuje się w szerszy spacer po architekturze Witkiewicza, opisany w przewodniku Styl zakopiański i architektura - trasa spacerowa.
Zimą i w święta
Zimą obie świątynie wyglądają najbardziej malowniczo, ale dojście wymaga uwagi. Ścieżki przy kaplicy i schody przy starym kościółku bywają oblodzone. Buty z przyczepną podeszwą wystarczą, raczki zwykle nie są potrzebne na terenie miejskim, choć po marznącym deszczu mogą się przydać.
W okresie Bożego Narodzenia w obu świątyniach odprawiane są dodatkowe nabożeństwa, w tym pasterka. Wtedy przychodzi wielu wiernych i turystów, a zwiedzanie wnętrza praktycznie nie jest możliwe. Świąteczny program w mieście opisuje tekst Boże Narodzenie w Zakopanem - tradycje, pasterka i jarmark.
Krótki zimowy dzień oznacza, że przy zdjęciach z zewnątrz warto zdążyć przed 15:30. Kaplica w Jaszczurówce stoi w lesie, więc po południu szybko wpada w cień.
Dla kogo ta wycieczka
Obie świątynie warto zobaczyć przy zainteresowaniu architekturą drewnianą, historią Zakopanego albo sztuką ludową. To też spokojny punkt programu dla seniorów i rodzin, które szukają krótkich wyjść między większymi atrakcjami.
Kto ma ograniczony czas, może zobaczyć tylko stary kościółek, bo leży w centrum. Kaplica w Jaszczurówce wymaga około półtorej godziny z dojazdem, co ma sens przy okazji wyjazdu w stronę Morskiego Oka, Bukowiny albo Doliny Olczyskiej.
Podsumowanie
Stary kościółek przy Kościeliskiej 4 powstał w latach 1847-1851 jako pierwsza świątynia Zakopanego. Zbudował go miejscowy cieśla, a wnętrze zdobią ludowe ołtarze i droga krzyżowa malowana na szkle. Leży kilka minut od Krupówek, obok cmentarza na Pęksowym Brzyzku.
Kaplica w Jaszczurówce powstała w latach 1904-1907 według projektu Stanisława Witkiewicza. Ma ołtarz w formie góralskiej chałupy, witraże i drogę krzyżową na szkle. Stoi przy drodze w stronę Morskiego Oka, a najprościej dojechać do niej busem w kierunku Palenicy.
Obie świątynie są czynne, więc zwiedza się je poza mszami i z zachowaniem zasad obowiązujących w kościele. Godziny nabożeństw trzeba potwierdzić przed wizytą.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Kto zaprojektował kaplicę w Jaszczurówce?
Stanisław Witkiewicz, twórca stylu zakopiańskiego. Kaplicę budowano od 1904 roku, a konsekrowano w 1907 roku. Ufundowała ją rodzina Uznańskich.
Czy wejście do kaplicy w Jaszczurówce jest płatne?
Nie. Wstęp do kaplicy jest bezpłatny. Poza mszami bywa otwarta w ciągu dnia, ale nie ma stałych godzin zwiedzania.
Jak dojechać do Jaszczurówki bez samochodu?
Busem jadącym w stronę Palenicy Białczańskiej lub Łysej Polany, z wysiadką w Jaszczurówce. Rejon obsługuje też komunikacja miejska. Aktualny rozkład trzeba sprawdzić na zakopane.pl.
Czy stary kościółek to ten sam obiekt co cmentarz na Pęksowym Brzyzku?
Nie, to dwa sąsiadujące miejsca. Kościół stoi przy ulicy Kościeliskiej, a cmentarz leży tuż za nim. Wejście na cmentarz jest płatne, do kościoła nie.
Ile czasu potrzeba na obie świątynie?
Około 3 godzin, razem z dojazdem do Jaszczurówki i spacerem po cmentarzu. Sama wizyta w każdej świątyni zajmuje kilkanaście do 30 minut.
Czy można fotografować wnętrza?
Zwykle tak, poza nabożeństwami i bez lampy błyskowej. W czasie mszy, ślubów i pogrzebów nie należy robić zdjęć.